Een gezond kopje koffie

Vandaag de dag wordt koffie op vele manieren gezet; het keramieken en papieren filter heeft plaatsgemaakt voor de percolator, de ‘echte’ espressomachine en de laatste 15 jaar hebben de pads en cups (capsules) een belangrijke plaats verworven in de wereld van de koffie.

De gezondheidsaspecten van koffie komen hier niet aan bod, want daar zijn heel veel onderzoeken over gepubliceerd; koffie, met mate, is supergezond en preventief goed tegen onder andere: dementie, geheugenverlies überhaupt, een aantal kankersoorten, verbetert de longfunctie en nog veel meer.

De laatste tijd is er ook veel onderzoek gedaan naar de verschillen in bereiding van een gezond kopje koffie, en dit keer niet per se naar de verschillen in smaak, maar meer qua gezondheidsaspecten van de bereiding. Deze onderzoeken zijn veel minder bekend. Vandaar dit artikel.

Waar we rekening mee houden

• Acrylamide
• Furan gas
• Cholesterol (door cafestol)
• Bacterieën
• Milieu
• Kunststoffen, waaronder BPA, BPF, BPS en ftalaten
• Aluminium
• Pesticiden

Acrylamide is een stof die onder andere gevormd wordt door verwarming (het branden) van de koffiebonen. Sinds enige jaren is bekend dat acrylamide tot de sterkere kankerverwekkende stoffen behoort. Het slechte nieuws is dat alle koffie acrylamide bevat. Het goede nieuws is dat niet elke hoeveelheid acrylamide meteen heel slecht is voor je. Daarnaast is geheel vermijden onmogelijk; het zit ook in brood, chips, koekjes, toast, crackers, frites, gebakken aardappelen en nog veel meer.

Acrylamide en koffie

Op het moment dat de branderij de bonen gaat branden, zoals dat heet, ontstaat acrylamide, meer en meer. Hoe langer je daar echter mee doorgaat hoe meer het percentage acrylamide weer gaat zakken. De echte Italiaanse branding. De z.g. ‘dark roast’ of dubbelgebrande bonen hebben daarom de minste acrylamide. In Californië en wat dichter bij Spanje worden de koffiemerken regelmatig onderworpen aan een acrylamidetest. In Nederland en België is dat helaas nog niet het geval. Ook de soort bonen heeft invloed: robustabonen bevatten bijna 800% meer acrylamide dan arabicabonen, al wordt het verschil kleiner naarmate de bonen donkerder gebrand worden. Voordat je nu overstapt op oploskoffie: de hoeveelheid acrylamide daarin is nog vele malen hoger dan in ‘verse’ koffie.
Het advies: Spaanse en Italiaanse koffiemerken scoren vaak het best qua acrylamide en zorg dat je een dark roast/dubbel gebrande koffie gebruikt die geheel of grotendeels uit Arabica-bonen bestaat.
Noot: er wordt in Zuid-Europa vaak een proces toegepast dat ‘Torrefacto’ genoemd wordt, waarbij een deel van de bonen gesuikerd wordt, gemengd met gewone bonen en op lagere temperatuur, maar wel langer gebrand wordt. Het effect hiervan op zowel het acrylamidegehalte als het furongas is niet bekend, maar gezien de wijze van ontstaan van zowel acrylamide als furon zou het zeker kunnen dat deze voor een groot deel geëlimineerd zijn door deze wijze van branden.

Furon (gas)

Koffie bevat altijd een hoeveelheid furongas. Furon is een giftige, kankerverwekkende stof. De hoeveelheid furon is te beïnvloeden door het proces van branden van dekkoffie; hoe lager de temperatuur van het branden (max. 140 graden), hoe minder furongas. Helaas wordt de hoeveelheid acrylamide dan aanzienlijk meer (tot 500% meer). Elke zetmethode heeft echter andere eigenschappen en de een geeft meer furongas per kopje koffie dan een andere zetmethode.

Hoogste furon gas per kopje koffie:
(117 tot 244 nanogram per milliliter koffie)

• Caps (capsules) zoals Nespresso, Dolce Gusto, Tassimo

Medium furongas per kopje koffie:
(43 tot 146 nanogram per milliliter koffie)

• Espressomachine (ouderwets, net als in een café)

Minste furon gas per kopje koffie:
(20 tot 78 nanogram per milliliter koffie)

• Percolator (de ouderwetse koffiedruppelaar) met papieren filter
• Koffiepadapparaten met papieren pads, zoals de Senseo

Onbekend:

• E.S.E.-pads (soort kleine Senseo-pad, maar voor hoge kwaliteit 19 bar machines)

Dit waren de conclusies van een studie uitgevoerd door onderzoekers van de Universiteit van Barcelona (Spanje), vakgroep Analytische Chemie.

Advies: koffie vermijden is niet nodig, de laagste waardes zijn veilig en weet dat ook andere warme dranken furongas in zich hebben. Het gaat erom dat je niet te veel binnenkrijgt. Het beste is een percolator (of handmatig opschenken).

Milieu

Al in 2016 werden er jaarlijks zoveel koffiecups verkocht dat als je deze naast elkaar legt (rakend) je meerdere keren de hele wereldbol om kunt… per jaar. Alleen al vanuit dat standpunt is het raadzaam plastic of aluminium cups te vermijden. Aluminium heeft ook nog als nadeel dat er veel energie verbruikt wordt bij de aluminiumproductie. Natuurlijk is papier ook niet heilig (denk maar aan het Finse milieurapport waarin de milieuorganisatie schoorvoetend haar leden moest adviseren voortaan liever plastic tasjes te gebruiken in plaats van een katoenen tas… omdat je een katoenen tas 10.000 keer moest gebruiken om dezelfde impact op de natuur te hebben als 10.000 plastic tasjes), maar de hele wereld volgooien met duizenden cups per huishouden per jaar (365 dagen x 2 personen x 4 cups = 2920 cups per jaar) is ook niet echt een mooi toekomstperspectief.
Senseo pads (de gewone koffie, niet cappuccino, chocolademelk e.d.) zijn nagenoeg plasticvrij.
E.S.E. pads zijn 100% vrij van plastic (dat is verankerd in de licentie eisen van het ESE consortium)
Noot: ook de papieren omhulsels van een Senseo-pad die melk bevat (of chocomel) bevatten vaak een stof die polyetheen heet. Zie details bij het kopje ‘Plastics’.

Plastics

Plastic soorten zoals BPA, BPF, BPS en ftalaten zitten vaak verwerkt in plastic koffiecups. Een aantal merken heeft aangegeven dat hun cups geheel vrij zijn van de genoemde stoffen. Onderzoek heeft echter aangetoond dat ook de koffie vervaardigd met plastic koffiecups die BPA, BPF, BPS en ftalaten vrij zijn toch nog verstoringen opleveren in het endocriene hormoonstelsel, leiden tot gewichtstoename en vruchtbaarheidsproblemen. Ook leverde de koffie uit deze cups oestrogeenactiviteit op, zowel bij mannen als vrouwen.
Ook gekoppeld aan het gebruik van plastic cups is de stijging van de bloeddruk; na één kopje koffie gezet met een cupje dat geheel of gedeeltelijk uit plastic bestaat, stijgt de bloeddruk met gemiddeld 20%.
Noot: ook de papieren omhulsels van een Senseo-pad die melk bevat (of chocomel) bevatten vaak een minimale hoeveelheid van een stof die polyetheen heet (daar worden ook alle moderne waterleidingen van gemaakt) om te zorgen dat de pads niet uit elkaar vallen. Polyetheen bevat alleen koolstofatomen en waterstofatomen en bij verbranding komt alleen koolstofdioxide en water vrij. Zonder verbranding wordt polyetheen echter slecht afgebroken, dus is het niet wenselijk als zwerfvuil.
* papieren Senseo-pads waar puur koffie in zit, zijn over het algemeen vrij van polyetheen, maar bevatten henneppulp.
** papieren E.S.E pads zijn geheel vrij van plastics.

Advies: plastic koffiecups eigenlijk geheel vermijden.

Aluminium

Een aantal merken gebruikt cups die geheel of gedeeltelijk uit aluminium vervaardigd zijn. In eerste instantie zijn sommigen geneigd dit te prefereren boven het gebruik van plastic. Als we de milieuaspecten buiten beschouwing laten, heeft het gebruik van aluminium echter een heel groot nadeel; het is direct gekoppeld aan alzheimer, depressie, angsten, autisme en auto-immuunziektes.
Noot: Nespresso (Nestlé) heeft aangegeven dat de de (originele) Nespresso-aluminiumcups van binnen gecoat zijn met een plantaardige olie waardoor het aluminium niet zou oxideren en het aluminium niet in de koffie terecht zou moeten komen. Er is echter wel sprake van perforatie van het aluminium op twee vlakken en er is sprake van hoge druk en heet water, waardoor de olie oplost. Ons inziens nog steeds niet wenselijk.
Advies: beter vermijden.

Cholesterol (door cafestol)

Koffie kan cholesterol aanzienlijk verhogen, en dan met name de LDL (slechte) cholesterolsoort. Ook dit is echter per soort koffie en vooral bereiding anders. De stof (in koffie) die de meeste slechte invloed heeft op je cholesterolsniveau is cafestol. Vooral als je al neigt naar een hoog cholesterolniveau in je bloed, kun je hier beter niet te veel van binnenkrijgen. En dat kan gelukkig. De stof cafestol blijft grotendeels achter in een papieren filter, zoals gebruikt wordt in een percolator en de pad van een Senseo apparaat. Espresso, koffie van een cafetière of Turkse koffie bevat aanzienlijk meer cafestol.

• Filterkoffie: 0,1 mg / kopje
• Koffiepads (papier): 0,1 mg / kopje
• Oploskoffie: 0,2 mg / kopje (200% meer))
• Koffiecapsule (zoals Nespresso etc) 1,0 (1000% meer)
• Espressomachine 1,5 mg / kopje (1500% meer)
• Cafetière 3,5 mg / kopje (3500% meer)
• Turkse koffie: 4,0 mg / kopje (4000% meer)

Maar hoe schadelijk is cafestol, ofwel hoeveel kopjes kun je drinken voordat je cholesterol echt stijgt? Bij de filterkoffiesoorten kun je feitelijk ongelimiteerd koffie drinken. Bij espresso of de Nespresso-achtigen ligt de limiet op 2 of soms 3 kopjes. Bij de cafetière en Turkse koffie maximaal 1 kopje per dag.
Noot: in meerdere landen, ook in Europa, moet je naar de arts voor onderzoek als je cholesterol te laag is! Er is een verband tussen een laag cholesterniveau in je bloed en de levensverwachting. Weet dat de theorie achter cholesterol (goed of slecht) voortdurend in beweging is en onderhevig is aan verschillende visies.
Advies aangepast in 2025

• Het oude advies was om te kiezen voor een percolator of Senseo.
• De laatste jaren is de mening over LDL cholesterol herzien. LDL cholesterol blijkt niet de boosdoener te zijn in onze hart- en bloedvaten, maar juist de redder; zonder LDL zouden de bloedvaten eerder beschadigen en gevaarlijke situaties opleveren.
• Het huidige advies: percolator, Senseo en espressoapparaat.

Bacteriën

In Pittsburgh, USA, is een test gedaan. 28 machines werden getest op de aanwezigheid van bacteriën in de watertank, de slangen en pijpen en de opvangbak. De uitslag is schokkend. 4 miljoen bacteriekolonies in één machine was niet ongewoon. Ook E-coli (ontlasting), Staphylococcus (MRSA, oftewel de superbacterie), Streptococcus en Pseudomonas aeruginosa werden aangetroffen. Zonder in al te veel details te treden, was er in elke machine een soort slijm aanwezig op de binnenkant van tank en slangen en dergelijke dat deze bacteriën bevatte. Ook na een aantal spoelbeurten met pure azijn of ontkalker zaten de bacteriën er nog in.
Zeker bij dit onsmaakelijke onderwerp eindigen we graag met de oplossing:

• Geen machine die kant-en-klare cups gebruikt.
• Geen machine waar de cups in een opvangbak vallen.
• Kies een machine waar het water liefst 100 graden bereikt.
• De machine moet je liefst kunnen laten leeglopen.
• De machine minimaal eens per maand geheel leegmaken en preventief schoonspoelen.

Advies: opschenken met de hand is de enige methode die 100% schoon is. Als je voor het gemak gaat, is de Senseo de eerste keuze en een goede espressomachine de tweede verantwoorde optie. De Senseo bereikt een watertemperatuur van 100 graden Celsius en de machine is eenvoudig geheel leeg te maken door de (afgekoelde) machine ondersteboven te houden. Een goed espressoapparaat heeft een goede verwarmingsunit, waardoor het water heet genoeg wordt om bacteriën te doden, en heeft een uitneembare unit die je regelmatig (minimaal eens per week) kunt reinigen.

De koffie

Welke zetmethode je uiteindelijk ook kiest, de koffie zelf is van wezenlijk belang. Arabica- of robustabonen (dat zijn echt verschillende soorten koffiebonen) of een mix daarvan, kort of lang gebrand, de maling en liefst ook nog verantwoord verbouwd zijn alle zaken waar je dan rekening mee kunt houden. Als je de verschillen niet echt kent, kun je dit zelf testen: een kopje roodmerk van Douwe Egberts (dat is robusta) en een kopje Illy-koffie (100% arabica).
Als laatste ook nog een noot over de hoeveelheid cafeïne; robusta bevat 100 tot 250% meer cafeïne dan arabica. Vandaar dat sommigen wat gaan trillen of zweten van een kopje ouderwets roodmerk. Zie ook de noot bij acrylamide over het Torrefacto-proces. Als je mocht kiezen voor papieren pads: zorg dat deze nooit bestaan uit gerecycled papier; dat bevat veel inkt en andere chemische toevoegingen.

Pesticiden

Koffie wordt helaas steeds giftiger door een toename van toegepaste bestrijdingsmiddelen.

Koffie wordt in bijna alle gevallen geteeld als monocultuur, dus zonder gewassen te wisselen om de paar jaar. Daardoor wordt de koffieplant steeds vatbaarder voor ongedierte en plantenziekten. Als reactie hierop gebruiken boeren steeds meer bestrijdingsmiddelen. De laatste 10 jaar is het gebruik van bestrijdingsmiddelen met bijna 200% toegenomen. Sinds 2019 zijn er in Brazilië zelfs 475 nieuwe bestrijdingsmiddelen goedgekeurd, waarvan een derde in de EU verboden is vanwege de extreme giftigheid ervan. Ook is het gebruik van bestrijdingsmiddelen in de afgelopen tien jaar met 190% toegenomen. Hierdoor worden ecosystemen en het grondwater vervuild. Pesticiden zorgen (op korte termijn) voor betere oogsten, maar op de langere termijn zijn ze heel slecht voor het milieu en al helemaal voor onze gezondheid.

Door koffie simpelweg weer te verbouwen zoals het vroeger het geval was, kan dit probleem per direct opgelost worden. Dit betekent dat boeren weer moeten kiezen voor agrobosbouw, oftewel het door elkaar laten groeien van bomen en gewassen, zodat die elkaar wederzijds beschermen.

Een tijd geleden kwam er een goed geschreven artikel in onze mailbox met de titel ‘Good Morning Glyfosaat!

Hier werd uitgebreid uit de doeken gedaan hoe groot de financiële belangen zijn van de grote koffieproducenten en hoe afhankelijk de kleine boeren zijn van een goede koffieboon productie. Glyfosaat en ongeveer 450 andere giftige (en vaak verboden) pesticiden worden daar (toen en nu nog) voor gebruikt. Omdat de prijs van koffie zo hoog is, is elke kilo van belang, met als gevolg dat er gigantisch veel bestrijdingsmiddelen worden toegepast. Dit artikel was voor ons de reden om diezelfde dag een volwaardige espressomachine aan te schaffen, omdat er voor een espressomachine in bijna elke supermarkt of koffiespeciaalzaak biologische koffie te krijgen is.

Nawoord: een gezond kopje koffie

Dit artikel komt voort uit onze eigen afweging om tot een verantwoorde en toch fijne koffiemachinekeuze te komen en een gezond kopje koffie te kunnen drinken! . In onze situatie was dat, ondanks de voorliefde voor de echte espressomachine, eerst een moderne Senseo geworden. Later zijn we geswitcht naar een goede espressomachine. En altijd biologische koffie.